यौनसम्पर्क नगर्दा क्यान्सर हुन्छ

झुल्किँदो घाममा पत्रकार कर्ण बोहराले एउटा चिठी थमाए, ‘जजाप‘ भनेर । जजाप अर्थात्, ‘जसरी पनि जानुपर्ने‘ । जजाप सम्झँदै ६ फेब्रुअरीको दिन ढिला गरेर होटल ओपेरा छिरेँ । सभाकक्षमा कुर्सी खचाखच थिए । अगाडिबाट दोस्रो पंक्तिको कुर्सी समातेँ । हलको भित्तामा झुन्ड्याइएको नीलो कपडामा सेता अक्षरले लेखिएको थियो— ‘विश्व क्यान्सर दिवसका अवसरमा क्यान्सर रोगबारे जनचेतनामूलक अन्तरक्रिया कार्यक्रम ।‘ आयोजक फारवेस्ट स्कुल अफ मेडिसिन र सेती-महाकाली नर्सिङ क्याम्पस रहेछन् । लाग्यो, जजाप भन्या यत्तिको रैछ ।

कार्यक्रममा एकजना गहुँगोरो अधबैँसे अगाडि झुल्किए । माइक्रोफोनभन्दा पनि चर्को स्वरमा उनले क्यान्सरबारे धाराप्रवाह बोलिरहे । क्यान्सरका बारेमा कहिल्यै नसोचेका धारणाहरू सुन्दा मलाई यो कार्यक्रम नै सपना हो कि जस्तो लाग्न थाल्यो । उनले झन्डै एक घन्टा क्यान्सरकै बारेमा बोले । कस्तो लोभलाग्दो ज्ञान र जानकारी ! मलाई उनीसँग क्यान्सर-संवाद गर्न पाए कति मजा हुँदो हो भन्ने लाग्यो । छुस्स कुरा गरेँ, डा. प्रकाश बुढाथोकी एकै चुट्कीमा सहमत भए ।

कुराकानी त गरिने भयो, तर कस्तो फसाद भने मञ्चमै संवाद थाल्नुपर्ने । छेउको कुर्सीमा डाक्टरसाहेब, अघिल्तिर म । कानेखुसी गरेझैं मैले सोधेँ, ‘डाक्टरसाब ! यो क्यान्सर भनेको के हो ?’ विद्यार्थीलाई पढाएझैं डाक्टरसाबले बिस्तारै भने- ‘कोषको असाधारण वृद्धि ।‘ परिभाषालाई व्याख्या गर्न थाले, ‘शरीरको कुनै भागमा पलाएको, वा बढेको मासुको कोष शरीरको त्यही भागको मासुका कोषसँग मिल्दैन भने त्यो क्यान्सर हो ।‘ मान्छेको शरीरमा बढ्ने एउटा कोष पनि कति खतरनाक ! सुईको टुप्पोले पार्ने प्वालमा मात्रै लाखौँ कोष अटाउँछन् भन्छन् उनी । यति सानो चिजले पनि व्यक्ति, समाज र सारा विश्वलाई नै असर पार्न सक्ला र ? डा. बुडाथोकी भन्छन्, ‘यो विश्वका लागि चुनौती हो । एउटा कोषको असाधारण वृद्धिले संसार हल्लाएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको प्रतिवेदनअनुसार क्यान्सरले प्रत्येक दिन २० हजार मानिस यमलोक जान्छन् ।‘

मेरा मनमा चिसो पस्यो । प्रत्येक दिनका अखबारका पाना क्यान्सरको उपचारका लागि सहयोगको याचनाले रंगिएकै छन् । संसारलाई पर छोडेर मैले बुढाथोकी डाक्टरसाबलाई नेपालकै क्यान्सर-खबर सोधेँ । गम खाँदै भने- ‘नेपालमा ७० हजार क्यान्सरका रोगी छन्, प्रत्येक वर्ष ३० हजार नेपालीसँग क्यान्सरले नाता जोड्छ ।‘ मैले बोल्न नपाउँदै उनले अर्को तथ्यांक राखे, ‘प्रत्येक वर्ष १५ देखि २० हजार नेपालीको क्यान्सरले मृत्यु हुन्छ ।‘ बाबै ! मेरो मुटु काँप्यो । हैन, १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वमा पनि जम्मा १३ हजार नेपालीले मात्रै ज्यान गुमाएका थिए । सशस्त्र लडाइँभन्दा पनि यो क्यान्सर पो भयानक रै‘छ । हामी बारम्बार ‘द्वन्द्वको पीडा‘ भन्दै छौँ । तर, यति भयानक पीडाबारे खोइ त चर्चा भएको ? यो कुरा आमनेपालीलाई थाहा छ होला त ?

म यस्तो मर्ने र मारिने दर्दनाक प्रसंगबाट उनको निजी जीवनमा फर्कें । दाङको घोराही नगरपालिका- ७, सेराईमा ३७ वर्षअगाडि जन्मेका रहेछन् प्रकाश बुढाथोकी । आफ्नो नामका अगाडि डा. झुन्डिएला भन्ने लागेकै थिएन रे उनलाई । ‘साधारण परिवारको मान्छे, मेडिकल पढ्न सक्ने त आसै गरेको थिइनँ,’ बुढाथोकीले बाल्यकाल सम्झे । मिहिनेती र अब्बल विद्यार्थी प्रकाश नौ वर्षअघि डाक्टर भएर नेपाल र्फकंदा बल्ल थाहा भयो, ‘लौ, डाक्टर पो भइयो ।‘ उनले सधैं छात्रवृत्तिमा पढे । कलेजको पढाइ होस् या भारतमा चकित्साविज्ञान पढ्दा, सधैं छात्रवृत्ति । ‘अहिले पनि स्कलरसिपमै पढ्दै छु,’ अलिकति उत्साही स्वरमा चीनमा अध्ययन गरिरहेको जानकारी दिए उनले ।

प्रायः डाक्टरहरू राजधानीको खाल्डोभन्दा बाहिर जाँदैनन् । जोडतोडले उफ्रिहाले पनि विराटनगर, पोखरा, बुटबल । धेरै भए नेपालगन्जसम्म पुग्छन् । पहाडतिर त जाँदै जाँदैनन्, झन् गाउँघरसँग त एलर्जी नै हुन्छ डाक्टरसाबहरूलाई । सबैले यस्तो गुनासो गरेको पाइन्छ । त्यही जिज्ञासा राख्न मात्रै खोजेको थिएँ, फ्याट्ट भनिहाले, ‘नेपालका विभिन्न स्थानमा एक हजार १९ ओटा क्यान्सर उपचार शिविरमा पुगेको छु ।‘ बाफ रे बाफ ! नौ वर्षमै यति धेरै शिविरमा ? नपत्याई सुखै पाइएन । ‘पचहत्तरै जिल्लामा पुगेको छु,’ गर्वसाथ भने, ‘देशैभरि घुमेको छु ।‘ एक हजार दुई सय १९ क्यान्सर शिविरमा उनले उपचार गरेका रोगीको संख्या त कति हो कति । पुनर्जीवन दिएका रोगीहरूको संख्यासमेत उनलाई ठ्याक्कै याद छैन ।

डा. बुढाथोकी पुगेका अधिकांश शिविर गाउँमै सञ्चालन भएका छन् । ‘सहरमा त चार सयजति होलान्,’ डाक्टरसाबले मुस्कुराउँदै भने, ‘अरू सबै गाउँमै हुन् ।‘ कस्तो छ त गाउँसँग क्यान्सरको नाता ? डाक्टरसाब एक्कासि मलीन भए । गाउँका पोकापुन्तुरा फुकाल्न थाले, ‘जनचेतना छैन, अशिक्षित छन्, गरिब छन्, रोगका बारेमा जानकारी छैन । स्वास्थ्य संस्थामा जाँदैनन्, कसैले जानकारी पनि दिँदैन ।‘ गाउँको यथार्थ एकहोरो ओकल्न थाले, ‘अनि कस्तो भनूँ, म गाउँको अवस्था ?’ उनले उल्टै मैतिर फर्केर प्रतिप्रश्न गरे । डा. बुढाथोकी पहाडी जिल्लाका गाउँघरमा क्यान्सरको अनुहार ससम्झिँदा झस्किन्छन् रे । झन् सुदूरपश्चिमका गाउँघर सम्झँदा त डाक्टरसाबको ब्लडप्रेसर नै बढेर आउँछ । ‘साँच्चिकै भयानक अवस्था छ,’ उनले गुनासो पनि गरे, ‘कसैले हेर्‍या‘छैन, सरकारले पनि वास्ता गरेको छैन ।‘

सुदूरपश्चिम मात्रै हैन अधिकांश पहाडी जिल्लाका गाउँघरमा क्यान्सर भएको थाहा पाए पनि उपचारै गराउँदैनन् रे ! ‘महिलालाई श्रीमान्, सासू-ससुराको अनुमति चाहिन्छ, उनीहरू सामान्य अवस्थामा अनुमति दिँदैनन् । लाज मानेर पनि उपचार गराउँदैनन्,’ डाक्टरसाबले भेटाएको गुह्य कुरा भने । उनले एक रोचक प्रसंग कोट्याए । दुई वर्षअघि क्यान्सरसम्बन्धी शिविरकै क्रममा उनी रसुवा पुगेका थिए । त्यहाँ उनले एकजना महिलाको उपचार गरेछन् र शिविरमै औषधी दिएछन् । ती महिलाले औषधी त्यहाँ नखाएर घर लगिछन् । घरमा श्रीमान्, सासू-ससुरा र छिमेकी बसेछन् । धामीझाँक्री बोलाएर देउतालाई सोधेछन् । जब देउताले खाऊ भन्यो अनि मात्रै ती महिलाले औषधी खाइछिन् । यो कथा अर्को दिन तिनै महिलाले डाक्टरसाबलाई सुनाएपछि उनी बोल्नै सकेनन् रे ।

क्यान्सर क-कसलाई के कारणले लाग्छ भनेर मैले सोधेँ । ‘महिलामा सबैभन्दा बढी स्तन र पाठेघरको क्यान्सर हुन्छ । पुरुषहरूमा मुख, घाँटी, फोक्सोको क्यान्सर । बालबालिकालाई रगत र आँखाको क्यान्सरले बढी सताउँछ । तर, कोही पनि समयमै उपचार गराउँदैनन् ।‘ डाक्टरसाबले सुनाए,- ‘चौथो अर्थात् अन्तिम अवस्थामा मात्रै उपचार गर्न आउँछन् अनि मृत्युको विकल्प हुँदैन ।‘ डाक्टरसाबका अनुसार अहिले एक सय किसिमका क्यान्सर देखिएका छन् । पुरुषमा हुने अधिकांश क्यान्सर सुर्ती तथा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनले हुन्छ । बालबालिकामा जेनेटिक क्यान्सर देखिएको छ ।‘

हलमा होहल्ला अलि बढी हुन थालेको थियो । म नजिकै सरेर सोधेँ, ‘महिलामा बढी कस्तो क्यान्सर देखिन्छ नि डाक्टरसाब ?’ ‘धेरै जनासँग यौनसम्पर्क गर्दा पाठेघरको क्यान्सर हुन्छ । असुरक्षित यौनसम्पर्क पनि क्यान्सरको अर्को कारण हो । टिनएज नकाट्दै (बीस वर्षमुनि) यौनसम्पर्क गरे क्यान्सरले झन् च्याप्छ ।‘ डाक्टरसाबले सरसर्ती भने, ‘यौनसम्पर्क नगर्दा पनि क्यान्सर हुन्छ ।‘ म झस्किएँ । कतै मैले गलत त सुनिनँ ? कान तीखो पारेर सुन्न प्रयत्न गर्दै मसिनो स्वरमा मैले फेरि सोधेँ, ‘साँच्चै हो डाक्टरसाब ?’ ‘हो, साँच्चै हो । टिनएज पारे गरेपछि यौनसम्पर्क नगर्ने हो भने क्यान्सर हुन्छ,’ चर्को स्वरमा उनले भने, ‘प्राकृतिक नियमविपरीतका हरेक कामले क्यान्सर निम्त्याँउछ ।‘ डाक्टरसाब भन्दै थिए, ‘टिनएजपछि यौनसम्पर्क नगर्दा महिलामा स्तन र पाठेघरको मुखको क्यान्सर हुन्छ । शारीरिक सम्बन्ध नराख्दा पाठेघरको मुखको मासु चल्न नपाउने भएकाले क्यान्सर हुन्छ । अनि, स्तन चल्न नपाए स्तनको क्यान्सर हुन्छ ।‘ -फेसबुकमा ‘आई एम भर्जिन, एन्ड एम प्राउड अफ इट‘ भन्ने ग्रुपको यादले म फेरि झस्किएँ ।

 

कार्यक्रमकै बीचमा कुराकानी गर्ने मेसो मिलाएकाले समयको चाप बढ्दै गएको थियो । तैपनि, उपचारपद्धतिका बारेमा कुरा गर्न मन थियो । तर, डाक्टरसाहेब भने क्यान्सरविरुद्धको अभियानबारे चर्चा गर्न थाले । जहाँ गयो, त्यहीँ कार्यक्रम गर्न लगाउँदै क्यान्सरबारे जानकारी दिँदै हिँड्नु डाक्टरसाबको स्वाभाव नै बनिसकेको रहेछ । एक सय २० स्थानमा आफैंले कार्यक्रम गरे रे ! ४ फेब्रुअरी चिप्ले पनि त्यसकै अवसरमा डाक्टरसाबले नै कार्यक्रम गर्न लगाएका रै‘छन् । थोरै आक्रोश मिसाएर डाक्टरसाबले भने, ‘सरकार केही गर्न सक्दैन । उसलाई झाडापखाला, रुघाखोकी, जुका, दादुरा आदि-इत्यादिले छुट्कारा दिएकै छैन । क्यान्सरतिर कसरी लागोस् ?’

उनले आक्रोशको भाला युवातिर पनि तेस्र्याए, ‘अब पढेलेखेका हामीजस्ताले जनचेतना फैलाउनुपर्छ । आफ्नो वरिपरि जानकारी दिने, उपचार गर्न जाऔँ भनिदिने गरे पनि पुग्छ ।‘ हलमा बज्ने थपडीसँगै उनको क्यान्सरसँगको अन्तरंग झांगिदै आयो । डाक्टरसाबले एउटा अर्को रोचक प्रसंग झिके । दुई वर्षअघि उनी क्यान्सर शिविरकै क्रममा मुस्ताङ पुगेका रहेछन् । उनले क्यान्सरपीडित ९२ वर्षीया वृद्धाको उपचार गरेछन् । उपचार गर्दा वृद्धाले भनिन् रे, ‘आम्मै ! मर्नुअगाडि डाक्टरसाप पो देखेँ । मर्न नदिने डाक्टरसाप पनि मान्छे नै हुँदा रै‘छन् ।‘ उनै डाक्टरसाबले अहिले पनि ओठमा मन्द मुस्कान छरे । र भने, ‘हेरौँ न, हाम्रो अवस्था कति दर्दनाक छ ।‘

टिनटिन घन्टी बजेको थिएन । तैपनि, समय सकियो । उठ्नै लाग्दा डाक्टरसाबले थपे, ‘भाइ यो पनि लेख्नुस् । अब सरकार र एनजिओ-आइएनजिओको भर कति पर्ने ? हामीले पनि केही गर्ने हो कि ?’
क-कसले के-के गर्ने भन्ने तालिका बनाउन पाएको भए कति जाती हुन्थ्यो होला । तर, सामान्य उपचारपद्धतिका बारेमा पनि कुरा गर्नै नपाई छोटो समयले हामीलाई छुट्टनि आदेश दियो ।

साभार - Nayapatrika

 

 

गर्भमा बच्चा उल्टो बस्ने समस्या

 

 

Subject: health topic

 

गर्भमा बच्चा उल्टो बस्ने समस्या डा. सुमनराज ताम्राकार स्त्री तथा प्रसूति रोग विशेषज्ञ  पहिलो पटक गर्भवती भएकी तामाङ थरकी एक महिलाले अस्पतालनजिकै घर भए पनि कहिल्यै गर्भजाँच गराइनन् । सुत्केरी बेथा लागेपछि बच्चा उल्टो बसेको थाहा भयो । घरका बूढी सासूहरुले घरमै हुन्छ भनेर पर्खाउँदापर्खाउँदै मलद्वारपट्टकिो भाग र जीउ जन्मिए पनि टाउको निक्लिने बेला समस्या उत्पन्न भयो । टाउको जन्माउन नसकी योनिद्वारमै बच्चा अड्किएपछि उनलाई अस्पताल ल्याइपुर्‍याइयो तर बच्चा मरिसकेको थियो । डाक्टरले मृतशिशु निकालिदिए । उनी रित्तै घर फर्किनुपर्‍यो ।

 उक्त अस्पतालमै नियमित गर्भजाँच गराइरहेकी अर्की महिलालाई गर्भावस्थाको ३८ हप्तासम्म पनि बच्चाको बसाइ उल्टै भएको कारणले सिजेरियन अप्रेसनको सल्लाह दिइयो । निश्चित मितिमा अप्रेसन गरी बच्चा निकालियो । आमा र बच्चा दुवै स्वस्थरुपमा सातौं दिनमा घर फर्किए । अप्रेसनका दौरान उनको पाठेघरमा जन्मजात खराबी भेटिएका कारण अर्को पटकको गर्भमा पनि बच्चा उल्टै बस्न सक्ने र फेरि अप्रेसनको आवश्यक हुने सल्लाह दिइयो ।

आधुनिक प्रसूति चिकित्सामा बच्चा उल्टो बसेको छ भने बच्चालाई पुग्न सक्ने जोखिमहरुलाई मध्यनजर राखेर पहिलो पटकको गर्भमा अप्रेसन गरी बच्चा पाउन सल्लाह दिइन्छ । प्रसूति विज्ञानमा गर्भवती महिलाको पाठेघर

-पेट) मा बच्चाको टाउको तल हुनुलाई सुल्टो मानिन्छ । अर्थात् पाठेघरमा बच्चाको टाउको माथि हुनुलाई बच्चा उल्टो छ भनिन्छ । जसलाई मेडिकल भाषामा ब्रीच ( Breech) भनिन्छ । बच्चा उल्टो बस्ने क्रममा गर्भेशिशुको मलद्वारपट्टकिो भाग वा खुट्टा वा घुँडा पाठेघरको तल्लो भागतिर रहेको आधारमा बच्चाको उल्टो बसाइलाई पर्ूण्ा वा अपर्ूण्ा मानिन्छ ।

गर्भावस्थाको २८ हप्तामा करिब २० प्रतिशत गर्भवती महिलामा बच्चा उल्टो बसेको हुन्छ भने ३४ हप्तासम्म आइपुग्दा ५ प्रतिशतमा मात्र यसरी बच्चा उल्टै रहन्छ । त्यस्तै गर्भावस्थाको ३७ हप्ता पूरा हुँदा करिब ३ प्रतिशतमा मात्र बच्चा उल्टो तरिकाले बस्ने समस्या बाँकी रहन्छ । अर्थात् धेरैजसोमा यो समस्या आपै+m सुल्भिmन्छ । गर्भावस्थाको सुरुतिर गर्भेशिशुको वरिपरिको पानीको मात्रा धेरै हुनुको साथै गर्भेशिशुको आकार पनि सानो हुने कारण बच्चाको स्थिति -बसाइ) परिवर्तन भइरहन्छ । यसले गर्दा केही शिशुहरु गर्भमा उल्टो रुपमा हुर्किन्छन् ।

 बच्चा किन उल्टो तरिकाले बस्छ ?

करिब ३ प्रतिशतमा मात्र पछिसम्म बच्चा उल्टो तरिकाले बस्नुको सबै कारण थाहा नभए पनि महिना नपुग्दै सुत्केरी बेथा लाग्दा तुलनात्मकरुपमा बच्चा सानो हुनुचाहिँ प्रमुख कारण हो । यसका साथै यदि बच्चा सानो छ, बच्चाको वरिपरि पानी धेरै वा निकै कम छ, पुट्ठाको हड्डी साँघुरो छ, साल पाठेघरको तल्लो भागमा आएर बसेको छ वा साल पाठेघरको माथिल्लो एक कुनामा टाँसिएको छ भने पनि बच्चा उल्टो रुपमा बस्छ ।

त्यसैगरी पटक-पटक बच्चा पाएर गर्भवती महिलाको पेटको मासु धेरै खुकुलो भएको छ, गर्भवती महिलाको पाठेघरमै जन्मजात शारीरिक खराबी छ वा बच्चामा जन्मजात केही शारीरिक खराबी -जस्तै- गर्भेशिशुको टाउकोमा पानी भरिने हाइड्रोकेफालस समस्या) छ, गर्भेबच्चामा वंशाणुगत खराबी

-ट्राइजोमी वा मांसपेशी शिथिल हुने समस्या) छ वा जुम्ल्याहा बच्चा छन् भने पनि बच्चा उल्टो बस्नेजस्तो असामान्य परिस्थिति उब्जिन्छ ।

कुनै-कुनै महिलाको पाठेघरमै जन्मजात शारीरिक खराबी छ वा फेरि-फेरि साल पाठेघरको माथिल्लो एक कुनामा टाँसिने समस्या भयो भने पटक-पटक बच्चा उल्टो बस्ने समस्या दोहोरिन्छ । गर्भवती जाँचका क्रममा पेटको माथिल्लो भागतिर छाम्दा टाउको पाइएमा, गर्भेशिशुको मुटुको धड्कन अलि माथि सुनिएमा बच्चा उल्टो बसेको आशंका गरिन्छ । आजकल अल्ट्रासाउन्डको मद्दतले यसको निश्चितता गरिन्छ ।

 उल्टो बसेको बच्चा जोखिमपूर्ण्

बच्चाको टाउको माथितिर हुँदा सुत्केरी बेथाको क्रममा पहिले मलद्वारपट्टकिो भाग, त्यसपछि जीउ र अन्तिममा टाउको जन्मिन्छ । यस क्रममा जीउ जन्मिएलगत्तै पाठेघरको मुख एक्कासि खुम्चिन्छ भने पाठेघरको तल्लो भागमा टाउकोले जस्तो जीउको अन्य भागले निरन्तर चाप दिन सक्दैन । मलद्वारपट्टकिो भाग र जीउ सहजरुपमा जन्मिए पनि टाउको निक्लिने बेला धेरैजसो समस्या उत्पन्न हुन्छ र बच्चाको ज्यान जाने गर्दछ ।

यस्ता खाले सुत्केरी घरमै गराउने क्रममा टाउको जन्माउन नसकी योनिद्वारमा बच्चा अड्काएर अस्पताल ल्याइपुर्‍याउनेहरुको संख्या उल्लेख्य छ । जीउ जन्मिएपछि टाउको निक्लिन धेरै समय -५ मिनेटभन्दा बढी) लगाउनुहुँदैन नत्र निस्सासिएर बच्चाको मृत्यु हुन्छ र कथंकदाचित जिउँदो बच्चा जन्मिहाल्यो  भने पनि गिदीमा धेरै बेर अक्सिजनको अभाव भई त्यस्तो बच्चा पछि गएर सुस्त खालको हुन्छ अर्थात् बच्चाको वृद्धि-विकास राम्रो हुँदैन ।

यस्तो प्रकारको सुत्केरीको क्रममा औजारको प्रयोग गर्नुपर्ने, जननेन्द्रियमा चोट लाग्ने, सिजेरियन -अप्रेसन) को आवश्यक हुने, बेहोस पार्ने विधि -एनेस्थेसिया) अपनाउनुपर्ने कारणले सुत्केरी आमालाई पनि जोखिम हुन्छ ।

योनिद्वारबाट उल्टो बच्चा जन्मिने क्रममा शिशुको टाउकोभित्र रक्तश्राव हुने, बच्चा निस्सासिने, रगत जम्मा हुने, हड्डी भाँच्चिने, स्नायु -नसा) मा दखल पुग्ने, कलेजो, मिर्गौलाजस्ता कमलो भित्री अंगहरुमा चोट पुग्ने कारणले नवजात शिशुमा मृत्युदर ह्वात्तै बढ्छ । त्यसकारण पनि आधुनिक प्रसूति विज्ञानमा बच्चा उल्टो छ भने योनिद्वारबाट सुत्केरी गराउनुभन्दा सिजेरियनलाई तुलनात्मक रुपमा बढी सुरक्षित मानिन्छ । नवजात शिशुमा पर्न जाने जोखिमहरु विशेषज्ञ डाक्टरको दक्षता, शिशुको तौल, उल्टो बच्चाको खुट्टाको अवस्थिति र गर्भवती महिलाको पुट्ठाको हड्डीको बनावटमा पनि निर्भर हुन्छ ।

विश्वभर नै बच्चा उल्टो बस्ने समस्या भएका महिलाहरुको सुत्केरी योनिद्वारबाट हुने क्रममा प्रतिहजार ५ देखि ३५ जना बच्चाको ज्यान जाने गर्दछ । दक्ष स्वास्थ्यकर्मी -प्रसूति सेवाप्रदायक) को अभाव, रगत तथा यथाशीघ्र अप्रेसन -सिजेरियन) को सुविधा नभएको ठाउँमा यो संख्या अझ बढ्न जान्छ ।

 रोकथामका उपायहरु

बच्चा उल्टो तरिकाले बस्नुका कतिपय कारणहरु गर्भावस्थामा पत्ता लाग्ने हुनाले तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मीकहाँ बेला-बेलामा गर्भवती जाँच गराउनर्ुपर्दछ । पहिले-पहिले उल्टो बच्चा बसेको एक्सरेको सहायताबाट निश्चित गरिन्थ्यो तर आजकल अल्ट्रासाउन्ड अर्थात् भिडियो एक्सरेबाट गरिन्छ । यो निकै सजिलो र भरपर्दो प्रविधि हो । 

अल्ट्रासाउन्डले एक्सरेको जस्तो विकिरणको समस्या हुँदैन र यसबाट ब्रीच -बच्चाको उल्टो बसाइ) को निश्चितता गर्न सजिलै सकिन्छ । गर्भेशिशु वा महिलाको पाठेघरमा भएको कुनै जन्मजात खराबी पत्ता लगाउन, सालको अवस्थिति थाहा पाउन, बच्चावरिपरिको पानीको मात्रा तथा गर्भेबच्चाको तौल पत्ता लगाउन पनि मद्दत गर्दछ ।

३६ हप्ता सम्ममा धेरै गर्भवती महिलामा बच्चाको बसाइमा स्थिरता आइसक्छ । पहिलो पटकको गर्भमा त्यस बेलासम्म पनि बच्चा उल्टै बसेको कारणले स्वास्थ्यकर्मीले सिजेरियन

-अप्रेसन) गरेर मात्र बच्चा पाउनुपर्ने सल्लाह दिएमा अप्रेसन गराउनु श्रेयष्कर हुन्छ । यदि दोस्रो, तेस्रो पल्टको गर्भमा बच्चा उल्टो बसेको छ भने दक्ष विशेषज्ञ डाक्टरले अल्ट्रासाउन्ड मेसिन र बच्चाको मुटु तथा स्वस्थता थाहा पाउने सीटीजी मेसिनको सहायता लिई पेटबाहिरैबाट बच्चा सुल्ट्याउने विधि सावधानीपर्ूवक अपनाउन सकिन्छ । त्यसकारण गर्भमा बच्चा उल्टो बसेको छ भने  त्यस्तो परिस्थितिमा तालिमप्राप्त सुडेनी वा स्वास्थ्यकर्मी नै भए पनि गाउँघरमै बच्चा पाउनेतर्फर्र्ाग्नुहुँदैन । नवजात शिशुलाई कृत्रिम श्वास-प्रश्वास र सघन उपचार कक्षमा राखी उपचार गर्नुपर्ने हुन्छ । यी अधिकांश परिस्थितिमा सिजेरियन गरेर मात्र बच्चा निकाल्नुपर्ने हुनाले अस्पतालमा लान ढिलाइ गर्नुहुँदैन ।

 

  पत्र पत्रिकाबाट संगालो  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Health Care Topic

 

 

Subject: health topic

 

भित्री पोशाक ब्रा र स्तन क्यान्सर  डा. राजेन्द्र भद्रा म २० वर्षी महिला हुँ । मेरो स्तनको आकार आकर्ष देखाउन विभिन्न किसिमको ब्रा लगाउँदै आएकी छु । कुनै ब्राले सजिलो हुने र कुनैले असजिलो हुने पाएको छु । कसरी ठिक्कको ब्रा छान्ने होला - कहिलेकाहीँ स्तन ठूलो देखाउन फमवाला ब्रा पनि लगाउने गर्छ ब्रा धेरै लगायो भने स्तन क्यान्सर हुन्छ भनेको  सुनेकी छु । अर्को कुरा के ब्रा लगाउन आवश्यक छ - यसबारेमा राम्रोसँग बुझाई दिनुभएमा आभारी हुने थिएँ ।   - रमिता, भक्तपुर रमिताजी, प्रश्नको लागि धन्यवाद ! स्तन भन्नाले सामान्यतया महिलाको छातीमा रहेका दुइवटा विशेष ग्रन्थिहरु बुझिन्छ । सन्तान भएपछि शिशुको पोषणको लागि यो विशेष ग्रन्थिले आवश्यक दूधको उत्पादन गर्दछ । तर स्तन यौनको दृष्टिले पनि एकदम महत्त्वपर्ूण्ा अंग हो । बाल्यकालमा केटा र केटीको स्तन उस्तै नै हुने भए पनि किशोरावस्थामा पुगेपछि हर्मोनको प्रभावले केटीहरुमा स्तनको विकास तीव्र गतिमा हुन थाल्छ । स्तनको वृद्धि धेरैजसो केटीहरूमा ११ वर्षो उमेरमा शुरु भएर १५ वर्षतर पूरा हुन्छ ।

सामान्यतया २-३ वर्षचाँडो-ढिलो हुन सक्छ । स्तनको विकासको कुरा गर्दा आकृति –(Shape) र आयतन (Size) मा हुने परिवर्तनलाई टनर स्टेज (Tamner) भनिने पाँच चरणमा बाँडिएको छ । (तालिका १ हेर्नुस्)

पूर्ण् विकसित स्तनको आकृति र आयतनमा धेरै भिन्नता पाइन्छ । गर्भवती र स्तनपान गराइरहेको अवस्थामा यो अझै ठूलो हुन्छ । व्यक्तिको वजन धेरै भएमा यसको साइज पनि ठूलो हुन्छ । किशोरावस्थामा स्तनको तीव्र वृद्धि हुनुको मुख्य कारणचाहिँ स्तनमा बोसो जम्मा हुनु हो र स्तनको आकार -आयतन) निर्धारण गर्ने मुख्य कुराचाहिँ हर्मोन हो, त्यसैले यसको आयतनलाई सजिलै परिवर्तन गर्न सकिन्न ।

स्तनपानबाहेक स्तन यौनअंग पनि हो । स्तनले महिलालाई यौन आकर्ष बनाउँछ र स्तनको र्स्पर्श वा चुम्बन महिला तथा पुरुष दुवैलाई यौनआनन्दको स्रोत हुन सक्छ । स्तनको आकृति तथा आयतनले महिलाको मानसिकतामा महत्त्वपर्ूण्ा प्रभाव पार्न सक्छ । कतिले यसलाई आत्मसम्मानको कुरा ठान्छन् । त्यसैले महिलामा स्वास्थ्यभन्दा सुन्दरताको कारणले यसबारे बढी चिन्ता गरिने गरेको पाइएको छ । अनि थुनचोली वा ब्राको प्रयोग पनि धेरै हदसम्म यसैसँग सम्बन्धित छ ।

थुनचोलीका प्रयोग र यसको विकास

एक शताब्दीभन्दा पहिले विरलै मात्र प्रयोग हुने थुनचोली वा ब्रा अहिले महिला पहिरनको अत्यावश्यक वस्तु बनिसकेको छ । पहिले स्तनलाई थेग्न वा माथितिर धकेल्न क्रोसेट (Croset) को प्रयोग हुने गरेको थियो । म्यारी टुसेक  भन्ने व्यक्तिले पेटेन्ट दर्ता गराएको ब्रेस्ट सपोर्टर  ( Breast Supporter ) को स्वरुप अहिलेको थुनचोलीसँग मिल्दोजुल्दो थियो । पछि यसको नाम ब्रेसियर  ९द्यचबककष्भचभ०  राखियो र छोटकरीमा यसलाई ब्रा भन्न थालियो । नेपालीमा भने यसलाई थुनचोली वा स्तनचोली भन्न सकिन्छ । पछि स्तनको आकारप्रकारअनुसार ँकप’को आकार पनि मिल्ने किसिमले भिन्नाभिन्नै हुने गरेर थुनचोलीको विकास गरियो । किशोरी अवस्थादेखि वयष्क नारी हुँदासम्म स्तनको आकार र आयतनमा आउने परिवर्तनसँग पनि मिल्ने सोचले व्यापकता पायो ।

पहिलेका थुनचोली स्तनलाई छातीमा नै सम्म पारेर थिच्ने किसिमका थिए भने पछि यसको उभारलाई उचाल्ने र थेग्ने किसिमको रुप भएको देखियो । पछि फित्ता नभएका (Strapeless) थुनचोली पनि विकसित भए । अहिले विभिन्न किसिमको उपयोगितालाई ध्यानमा राखेर यसको विकास भएको पाइन्छ । थुनचोली लगाउनु आवश्यक नै नभएको र यसले हानि गर्छ भनेर आन्दोलन गर्नेहरूको पनि संसारमा कमी छैन । जे होस्, सयौं वर्षो विकासपछि थुनचोली अहिलेको स्थितिमा आइपुगेको छ ।

उपयोगिता र आकर्षा

थुनचोलीको उपयोग कुनै परिस्थितिमा स्तन वा मुन्टो स्पष्टसँग नदेखियोस् भनेर प्रयोग भएको पाइन्छ । तर अहिले प्रायः यसको उभारलाई प्रस्ट देखाउन प्रयोग भएको पाइन्छ । यसलाई प्रयोग गर्ने महिलामध्ये धेरैले यसको प्रयोग किन गर्ने भन्ने प्रश्न नै गर्दैनन् । एक हदसम्म यसले स्तनलाई भरथेग गर्ने भएको हुनाले सजिलो पनि बनाउँछ । खेलकुद तथा स्तनपानको बेलामा प्रयोग हुने थुनचोलीका आ-आफ्नै महत्त्व छन् ।

थुनचोलीप्रतिको आकर्षा थुनचोली मात्रैमा नभई यो वास्तवमा स्तनप्रतिको आकर्षासँग जोडिएको कुरा हो । स्तनलाई महिलाको सुन्दरतासँग जोडिने गरिन्छ । यौनसुख प्राप्तिलाई सहयोगी हुनु र आफूसँग सम्बन्धित महिला सुन्दर र आकर्ष हुनुको मोह नै पुरुषको यसप्रतिको आकर्षाको मुख्य कारण हो । अहिले विशेष गरेर सञ्चारमाध्यमको प्रभावले विकसित अर्थात् ठूला स्तनले महिला सुन्दर बनाउने कुरालाई यति जोड दिएको छ कि सबैको त्यो आधारभूत चाहना हुनेे स्थिति बनेको छ । अचेल सामान्य आकारका स्तनवाला महिलालाई पनि हीनताबोध हुने स्थिति छ । थुनचोलीले स्तनको सुन्दरतामा सहयोगी भूमिका खेल्छ वा खेलेको ठानिन्छ, त्यसैले यसप्रतिको मोह निकै छ ।

थुनचोलीको प्रयोगले हानि गर्छ ?

ब्रा अर्थात् थुनचोलीको प्रयोगले स्तन क्यान्सरलाई बढावा दिने कुरा अहिले चर्चामा छ तर अहिलेसम्म थुनचोलीले स्तन क्यान्सर गराउँछ नै भनेर ठोकुवा गर्न सकिने स्थिति भने छैन । यसरी पक्का भइसकेको भए यसको प्रयोगलाई नै निषेध गरिन्थ्यो होला । हाम्रो शरीरमा बाहिरबाट आएका हुन् वा शरीरक्रियाको क्रममा शरीरभित्रै बनेका हुन्, केही हदसम्म विषालु पदार्थलाई निष्कासन गर्ने विशेषता हुन्छ । यसको लागि शरीरको सो भागमा रगत तथा लसिका रस

(Lymphatic Fluid) को बहाव राम्रो हुनर्ुपर्छ ता कि विषालु पदार्थ कोषलाई हानि हुने गरेर एकै स्थानमा बढी जम्मा हुन नपाओस् ।

विशेष गरेर अति नै कस्सिएको थुनचोली प्रयोग गर्दा रगत तथा लसिका रसको बहावमा बाधा पुग्ने भएको हुनाले नै यस्तो हुने देखिएको कुरा चर्चामा आएको हो । त्यसैले बेस्सरी कस्सिएको थुनचोलीको प्रयोग नगर्ने र यसलाई चौबीसै घण्टा प्रयोग नगर्ने -कम्तीमा पनि राति सुत्ने बेलामा फुकाल्ने) गरेमा पर्न सक्ने सम्भावित हानिलाई कम गर्न सकिन्छ ।

थुनचोली कसरी छान्ने ?

झट्ट हर्ेदा यो त्यति गाह्रो कुराजस्तो नलागे पनि धेरैजसो महिलाले अन्दाजको भरमा नै थुनचोली किन्ने गर्छन् । त्यसैले ठिक्क मिल्ने किसिमको किन्ने वा प्रयोग नभएको हुन सक्छ ।

स्तनलाई ठीक तरिकाले भरथेग

-क्गउउयचत) गरोस् भन्नका लागि थुनचोली ठिक्क मिल्ने किसिमको हुनु जरुरी छ । यसका लागि थुनचोलीको फित्ताको गोलाइको नाप (Band Size) तथा यसको कपको साइज पनि मिल्नुपर्छ । स्तनको आकारलाई मिल्दो गरी वर्गीकरण गरिएको स्तन तथा ब्रा

-थुनचोली)का आकारलाई आधार मान्ने हो भने  A,B,C,D and DD ( Double D) आकारका Cup Size कपको साइज) भएका थुनचोलीहरु पाइन्छन् ।  DD लाई E पनि भन्ने गरिन्छ । सामान्यरुपमा पाइनेभन्दा ठूला आकारका साइजचाहिँ  F , G , H वा अझै ठूला आकार हुन्छन् । बेलायती तथा अमेरिकी प्रणालीमा इन्चको प्रयोग हुन्छ भने अन्य युरोपेली देशमा सेन्टिमिटरको प्रयोग भएको पनि देखिन्छ । त्यसैले किन्न जाँदा कुन प्रणालीको प्रयोग भएको छ भन्ने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ ।

थुनचोलीको  नाप लिने तरिका

- नाप्ने फित्ताको सहयोगमा ठीक स्तनको मुनिबाट छातीको गोलाइको नाप लिनुहोस् । यस नाप बिजोडी भए ५ इन्च र जोडी भए ४ इन्च जोड्नुहोस् । जोडेर आएको संख्याले तपाईंलाई थुनचोलीको Band साइज दिने गर्दछ । उदाहरण ः ३१ं५.३६  Band Size हुन्छ ।

- अब स्तनको सबैभन्दा उभारयुक्त वा भरिलो भागबाट नाप लिनुहोस् । सामान्यताया महिलाको स्तनको मुन्टो भएको भाग नै सबैभन्दा भरिलो भाग हुने गर्छ । यसरी नाप्दा दुवै स्तनसहित गोलाइको नाप फित्ता बांगो नपारीकन लिनुपर्छ । अब  द्यबलम कष्शभ लाई अहिलेको नापबाट घटाउनुहोस् । यसले तपाईंको थुनचोलीको कप -ऋगउ)को साइज दिन्छ । उदाहरणः नाप ३८ इन्च । ३८-३६.२ अर्थात् ऋगउ साइज द्य हुन्छ । (तालिका २ हर्ेर्नुस्) 

तालिका १ पहिलो चरणः यो किशोरावस्थाभन्दा पहिलेको अवस्था हो । यस अवस्थामा स्तनको मुन्टो मात्र उठेको हुन्छ । दोस्रो चरणः कोपिला ( bud)  जस्तो देखा पर्छ, स्तन र मुन्टो अलिकति माथि उठेको जस्तो हुन्छ । मुन्टोको वरिपरिको कालो रंगको छाला भएको क्षेत्र (Aerola)  अलि ठूलो भएर आउने गर्छ । तेस्रो चरणः स्तन अझै बढ्ने र ग्रन्थीय तन्तु ( Glandular Tissue ) बन्ने गर्छ ।  चौथो चरणः ब्चभयबि र मुन्टो अझै उठ्ने, स्तनको सबै भागमा अझ वृद्धि हुने गर्छ ।  पाँचौं चरणः स्तन वयष्कको जस्तै विकसित हुने, स्तनले गोलाकार आकृति लिने, aerola र स्तनको अन्य भागको सतह समान हुने र मुन्टो मात्र उठेको स्थितिमा हुने गर्छ । थुनचोलीको कप साइज (तालिका २) कप साइज      Band र Bust Size           मा फरक AA    १ इन्चभन्दा कम A      १ इन्च B      २ इन्च C     ३ इन्च D     ४ इन्च DD(E)  इन्च E(FOR DDD)  ६ इन्च F(G)   ७ इनच

 

 पत्र पत्रिकाबाट संगालो

 

 

 

 

नागरिक सर्बोचत्ता

gful/s ;jf]{Rrtf, /fli6«otf / /fhLgfdf

      clxn] d'n'ssf] /fhgLltdf gful/s ;jf]{Rrtf / /fli6«otfsf] ;jfn rsf]{ ?kdf p7]sf] 5 . d+qL kl/ifb\n] g]kfnL ;]gfsf k|wfg ;]gfkltjf6 :kli6s/0f lnPsf]  ljifon] pTkGg ljjfb k|wfg d+qLsf] /fhLgfdf ;Dd k'Uof] .  :kli6s/0fsf] k|f/De b]lv cGt ;Ddsf ;a} sfd sf/jflx / 36gfqmdn] ;/sf/sf] cIfdtf, ckl/kSjtf / ljj]slxgtfdfq b]vfPg a? of] 36gfn] dfcf]jfbL leq ;';'Kt cj:yfdf/x]sf] clwgfosjfbL rl/q,  ;j{;QfjfbL Jojxf/sf] dgf]lj1fgnfO{ ;txdf Nofof] . kl/0ffd :j?k dfcf]jfbLsf] nf]stflGqs d"No / dfGotf ;lxtsf] zfQLk"0f{ /fhgLltdf cjt/0f b]Vg rfxg] g]kfnL hgtf lg/fz eP . dfcf]jfbLnfO{ k|fKt z+sfsf] nfe ;dfKt eof] .

      of] kl/l:ylt k|wfgd+qL ;d]t /x]sf dfcf]jfbL cWoIf k'iksdn bfxfnsf] :jljj]ssf] pkh xf] jf kf6L{ leqsf] cg'bf/jfbL k+lQm ;dIf k|r08sf] cfTd;dk{0f  < of] a]Un} ljZn]if0fsf] laifo aGg ;Sb5 . h] xf]; o;} ;Gbe{df dfcf]jfbL j[tjf6 p7]sf] gful/s ;jf]{Rrtf / /fli6«otfsf] cnfk ljnfk cfkm\gf] unt /0fgLlt / c;kmn sfo{of]hgfsf] 9fs5f]k ug]{ k|oTgsf ?kdf k|o'Qm zAbhfndfq xf] eGg] tYo ;xh ?kn] a'em\g ;lsG5 .

      gful/s ;jf]{Rrtfsf] ;jfn M gful/s ;jf]{Rrtf eg]sf] hgtfsf] ;jf]{Rrtf xf] . nf]stflGqs dfGotfdf ;fj{ef}d;Qf / /fhsLo ;Qf hgtfdf lglxt x'G5 . h;nfO{ hgtfn] cfkm\gf k|ltgLlw dfkm{t k|of]u ub{5g . hgtfsf] ;fj{ef}d;Qf / /fhsLo ;Qfsf] k|of]usf] ljlw ;+ljwfgn] lgwf{/0f u/]sf] x'G5 . gful/s ;jf]{RrtfnfO{ cd't{ jf lg/k]If ?kdf x]g{ jf cfTdlgi7 tj/n] JofVof ug{ ldNb}g . gful/s ;jf]{Rrtf ;+j}wflgs ;jf]{Rrtfsf] 5ftf d'gL /xG5 / o;sf] :yfkgf jf ;+/If0f ;+ljwfgsf] bfo/f leqjf6 vf]lhg' kb{5 . olb zf;sn] ;+ljwfg / sfg"g k|lts"n nx8sf] e/df u/]sf] lg0f{onfO{ gful/s ;jf]{Rrtfsf ?kdf l:jsf/ ug]{ xf] eg] s'g} a]nf klg tfgfzfx hGdLg ;Sb5 . lgjf{rgjf6 :yflkt ;/sf/ clwgfosjfbdf ?kfGt/0f ePsf ljZjdf tdfd pbfx/0f 5g .

      ;]gfdfyL gful/s :jtGqtfsf] l;4fGt eg]sf] ;/sf/sf] gLltsf] cGtLd lg0f{o gful/sjf6 x'G5  ;]gf lgof{0fdf dfWod dfq /xG5 . o; l;4fGtsf] cy{ gful/s ;/sf/n] /fi6« / ;]gfsf] lxtdf ;+ljwfg / sfg"g ;Ddt tj/n] ;]gfnfO{ ;d]t ljZjf;df lnO{ lg0f{o ug]{ eg]sf] xf] . gful/s ;/sf/sf gfddf k|wfgd+qLn] u/]sf] h];'s} lg0f{on] gful/s ;jf]{Rrtfsf] /Iffsjh k|fKt ug{ ;Sb}g . dfcf]jfbLn] /fli6«o ;'/Iffsf] d]?b08sf] ?kdf :yflkt g]kfnL ;]gfdfyL cjfl~5t lgoGq0f ul/ /fli6«o ;]gfnfO{ dfcf]jfbL ;]gfsf ?kdf ?kfGt/0f ug{ rfx]sf] 36gf gful/s ;jf]{Rrtfsf] ;jfn x'g ;Sb}g . of] dfcf]jfbL ;jf]{Rrtfsf] ;+:yfkgjf6 clwgfosjfbpGd"v ofqfsf] k|f/De lyof] . c;kmntfn] dfcf]jfbLnfO{ ljlIfKt agfof] . ;j{;Qfjfbsf] lj?4df d'n's hf]ufpg plePsf /fi6«klt nufotsf ;a} ;+:yf / JoQmLnfO{ zq' b]Vg' dfcf]jfbL b[li6sf]0fn] :jefljs aGof] .

      dfcf]jfbL ;d]tsf] ;xsfo{df k|rngdf cfPsf] g]kfnsf] cGtl/d ;+ljwfg,@)^# nf]stflGqs ;+ljwfg xf] . o;sf] wf/f @ n] gful/ssf] ;jf]{Rrtf sfod u/]sf] 5 . ;+ljwfgsf] wf/f #& n] d'n'ssf] sfo{sfl/0fL clwsf/ d+qLkl/ifb\df lglxt ul/ of] ;+ljwfg / sfg"gsf] clwgdf /lx d+qLkl/ifb\n] /fHo Joj:yf ;+rfng ug]{ Joj:yf u/]sf] 5 . o;} wf/fn] ;/sf/nfO{  ;+ljwfg / sfg"gsf] clwgdf /flv ;+j}wflgs ;jf]{Rrtf jf  ljlwsf] zf;gsf] k|Tofe"lt u/]sf] xf] .

      ;frf] cy{df b]zdf ;+ljwfgn] zf;g ub{5 ;/sf/ ;+ljwfg dfyL jf aflx/ x'g ;Sb}g . clxn]sf] ljjfb ;Gbe{df cGtl/d ;+ljwfgsf] wf/f $# cToGt dxTjk"0f{ ePsf] x'bf pNn]vlgo 5 . wf/f $# n] g]kfn ;/sf/ ;+rfngsf] l;4fGt / gLltut cfwf/ tf]s]sf] 5 . ;+o'Qm hg cfGbf]ngsf] efjgf / ;xsfo{nfO{ ;/sf/ ;+rfngsf] d"n l;4fGt dfGb} To;} cg'?k /fhgLlts ;xdltsf cfwf/df /fHo Joj:yf ;+rfng ug{ ;+ljwfgn] ;/sf/nfO{ lgb]{zg u/]sf] 5 . dfcf]jfbLn] o;sf] ljkl/t ;/sf/df /x]sf cGo /fhgLlts bnx?sf] :ki6 c;xdltsf lar k|wfg ;]gfklt af/] lg0f{o dfq  lnPg a? wf/f !$$ sf] 7f8f] pn+ª3g ul/ avf{:t / lgo'QmL ug]{ sfd u/\of] . lg0f{o af/] /fi6«kltnfO{ hfgsf/L ;d]t glbg] 36gfn] ;+ljwfgsf] lvNnL p8fpg] sfd dfq ePg, o;n] dfcf]jfbL lgotdf uDeL/ if8oGqd"ns p2]Zo /x]sf] b]lvof] .

      s= k|r08sf] zQmLvf]/sf] efif0fn] tYosf] k'g{k'li6 eof] . /fHosf]ifjf6 n8fs'nfO{ egL /sd lnO{ xltof/ lsGg], dfcf]jfbL n8fs' ;]gfdf ;dfof]hg u/L b]zsf] ;]gfnfO{ dfcf]jfbL ;]gf agfpg], kf6L{sf] ;dfgfGt/ ;]gf /fvL /fVg,] ;dfof]hg x'g g;s]sfnfO{ pSt b:tfdf /fvL tflnd lbg], ljutdf bnx? lar ePsf ;xdlt ;xsfo{ Pstf tyf lgjf{rg h:tf] nf]stflGqs k|lqmof leq ljb|f]x vf]Hg] / k|sf/fGt/df /fHo sAhf ug]{ s= k|r08sf] ;':ki6 dfu{lrq k|s6 eof] .

      ;]gfklt k|s/0f g]kfnL ;]gfsf] Pp6f kbflwsf/L jf cd's JoQmLsf] ljifo dfq klg xf]O{g . o; k'j{ g} JojzfoLs / :jtGq ;+rf/ dfWod l;sf/ eO{ ;s]sf x'g . clwgfosjfbsf] xltof/ Gofokflnsf tkm{ klg k6s k6s tl;{Psf] xf] . Gofokflnsf / :jtGq ;+rf/ h:tf nf]stGqsf cfwf/:tDedf wfjf af]Ng], /fli6«o ;'/Iffsf] cGtLd k+QmL g]kfnL ;]gf ;dfKt u/L ;Qf sAhf ug]{ /0fgLlts p2]Zoåf/f lgb]{lzt sfo{ /f]Sg /fi6«kltjf6 ePsf] O{dfGbf/ k|oTgdf ;+ljwfgsf] efjgf n's]sf] 5 . ;du| ;+ljwfg / nf]stflGqs k4tL arfpg /fi6«kltnfO{ of] x}l;ot ;+ljwfgn]] k|bfg u/]sf] 5 . of] Pp6f wf/fdf cIf/ vf]Hg] / zflAbs JofVof ug]{ ljifo xf]O{g . of] t ;du| ;+ljwfgsf] ;f/ / dd{df cGt/lglxt ljifo xf] . / o;nfO{ To; cy{df x]g{ / aem\g klg h?/L x'G5 .

/fli6«otfsf] ;jfn M rsf]{ /fi6«jfbsf] gf/f sDo'lgi6 cfGbf]ngsf] gofF d'2f xf]O{g\ . g]kfndf tfgfzflx larf/n] xd]zf /fi6«jfbsf] rsf]{ s'/f dfq u/\of] t/ Jojxf/df slxn] /fi6«jfbL lrGtg b]lvPg . dfcf]jfbL /fi6«jfb cfkm' lhGbfjfb eGbf klg c? d'bf{jfbsf] cfwf/jf6 lgb]{lzt 5 . of] /fi6«jfbL lrGtgdf lgtfGt 4}w rl/q / kfgLsf] kmf]sf h:tf] k|a[lt b]lvPsf] 5 .

      :ofnn] c+u'/ vfg pkmL{ pkmL{ k|of; ubf{ klg l6Kg g;s] kl5 c+u'/ t cldnf] /x]5 eg]sf] pvfg s= k|r08sf] /fi6«jfbdf rl/tfy{ ePsf] 5 . Pp6f ;fj{ef}d ;Qf ;DkGg d'n'ssf] sfo{sf/L k|d'v k|wfgd+qL cfkm\gf] sd{rf/L -;]gfklt_ af/] lg0f{o ug{ l5d]ls d'n's ef/tsf] ;Nnfx dfU5g, lbNnLsf b"tsf k7fO{ lbg /fhb"t;+u cg'go ljgo ub{5g t/ ef/tdf k|wfgd+qLsf] laGtL ;'lgb}g . cgL pgL c+u'/ cldnf] 5 sf] z}nLdf d'n'sdf a}b]lzs x:tIf]k ePsf] rsf]{ efif0f ub{5g / cfkm'n] ef/t ;dIf lalGt r9fPsf] t/ ptfjf6 b"t gcfPsf] u'gf;f];fy ;la:tf/ ef/lto klqsfdf g} cGt/jftf{ lbG5g . :jo+ ;/sf/n] a}b]lzs x:tIf]k cfdGq0f u/]sf] of] eGbf gfËf] pbfx/0f s] x'g ;Sb5 <

      ef/t lge{/ /fhgLlt u/]sf k|wfg d+qLn] kl5Nnf] k|s/0fdf cfkm' dfq /fi6«jfbL ePsf] bfjL ub}{ ljb]zL k|e' ;fd' gem's]sf] egL vf; ul/ Eff/t lj/f]wL efif0f ubf{ xf:o gf6ssf] /fd|f] d+~rg b]lvG5 . s= k|r08 k|wfgd+qL eP kl5 klxnf] k6s rLg uP . kmsL{ cfpbf kIfftfksf] z}nLdf klxnf] e|d0f ef/t x'g] aofg u/L b'a} l5d]lsnfO{ Ps} rf]6L x}/fg kf/] .  ga]{  uP/ Tofxfsf ;dsIfL;+u ;f]em} lasf;sfnflu /sd dfu] . s'6gLlts cIfdtfsf] gd"gf klg ;/sf/jf6 b]lvof] .

/fhLgfdfsf] ;jfn M jf:tjdf dfcf]jfbL g]t[Tjsf] ;/sf/ k"0f{sfo{sfn /xg' kb{Yof] . o;n] dfcf]jfbLn] b]z / b]zn] dfcf]jfbL lrGg] /fd|f] cj;/ lbGYof] . Ps kl5sf] csf]{ c;kmntf afx]s s'g} klg pknlAw lbg g;s]sf] ;/sf/sf] ef/ :jo+ dfcf]jfbLnfO{ c;x\o eof] . / dfcf]jfbL cfkm} /fhLgfdf lbO{ aflxl/g] dgl:yltdf k'Uof] .

      clxn] dfcf]jfbL cfkm\gf] alxu{dgnfO{ gful/s ;jf]{Rrtf / /fli6«otfsf] ;'Gb/ hfdf klx/\ofpg sl6a4 5 . dfcf]jfbL cfkm\gf] g]t[Tjsf] ;/sf/sf] cIfdtf, c;kmntf, ckl/kSjtf / ljj]slxgtfsf] 7"nf] syfnfO{ gful/s ;jf]{Rrtf / /fli6«otfsf] cfj/0fdf n'sfpg rfxG5 . 

      k|wfgd+qLn] ;+lawfg lgdf{0f ug]{ / zfQL k|lqmofdf k|lta4 /xg] ;sf/fTds 3f]if0ff u/]sf 5g . dfcf]jfbLsf] zfQLk"0f{ /fhgLltdf cjt/0f x'g ;sf];\ . ;dodf ;+ljwfg lgdf{0f xf]; / lbuf] zfQL axfn xf]; of] g]kfnL hgtfsf] rfxgf xf] . dfcf]jfbLn] ;/sf/ ;+rfngsf gsf/fTds / ;sf/fTds pknlAw / cg'ejnfO{ ljZn]if0f u/L, slxn] ;/sf/df hfg] slxn] ljkIfdf /xg] /fhgLltnfO{ :jefljs ?kdf lng h?/L 5 . lbuf] zfGtL lgldQ ;+ljwfg lgdf{0f ug{ / o;sfnflu bnx? lar ;xdlt / ;xsfo{ cfjZos 5 . ;+ljwfg lgdf{0f ug{ dfcf]jfbLn] gofF ;/sf/df ;+nUg eO{ /fli6«o :j?k lbg cfhsf] cfjZostf xf] . o;n] bnx? larsf] 6'6]sf] ;xdlto k4ltnfO{ k'g{lhljt / k'g{kl/eflift ug]{5 .

 

GANGTOK

 

GANGTOK 

Gangtok, "The Town on a Hilltop" as is aptly called, is the first city of Sikkim.  Sprawling down the west side of the ridge flanking the Ranipul River, Gangtok is strategically located at an altitude of 5,500 feet above the sea-level.  It has a population of over 50,000 plus a huge floating populace.    

Gangtok became the capital city of Sikkim in the mid 19th century.  Since then it has become the seat of governance and the hub of all activities be it administrative, political, economic or cultural.  The town has rapidly transformed in its strive for a cosmopolitan stance.  Today the town has built up an essence for modernity with the hub-bub of urban existence.  

However the aura of its old world charm, the heady cultural presence and the warm cordiality of people never fails to mesmerize one.  It extends an alluring insight into the inspiring land of tranquility.    

With an increased tourist influx in the recent years, the town has surfaced into the mainstream of the tourism industry.  It has become the base from which tourists can plan their exploration into Sikkim.  Modern amenities in relation to accommodation, cuisine, transport and communication are available.  For further assistance, established tour operators can be contacted.   

PLACES TO SEE WHEN IN TOWN

Ascending through the winding roads from Ranipul one cannot overlook the enlivening natural setting of this pretty little Himalayan town.  The Manipal Central Referral Hospital & Medical College and the Government College situated at the mouth of Gangtok welcome one with a collage of smiles.  

Driving uphill, one can visit the Namgyal Institute of Tibetology.  This institute is reputed for its collection of invaluable old Tibetan books and manuscripts along with a range of Lepcha and Sanskrit manuscripts and ancient traditional scrolls.  It also houses a retail outlet for books, religious artifacts and Tibetan craft items.  

At a close proximity is the Do-Drul-Chhorten.  The Venerable Trulsi Rimpoche, head of the Nyingmapa order of Tibetan Buddhism, built it in 1945.  It is believed that the stupa contains complete sets of Dorjee Phurba (Bajrakilaya), a set of Kan-gyur relics (holy books), complete Zung (mantras) and other religious objects.  

Another important seat of the Nyingmapa order is the Enchey Monastery.  It was built on the site sanctified by Lama Ruptob Karpo who was known for his powers of flying.  This 200 years old Lamasery is one of the oldest monasteries of the East District.  

One can take a ride in the cable car from Deorali to the Tashiding Secretariat via Hur Huray Dara while enjoying the scenic splendor as well as the hustle and bustle of the town.    

Tshuklakhang, the royal chapel, lies within the palace grounds.  It is the principal place of worship and assembly and the repository of a vast collection of Buddhist scriptures and invaluable thangkas.  The ceremonial preceding of Kogey Thuetor --- the worship of the snowy range and the Gungsor celebration of the Tibetan New Year are performed here.  

One of the favorite spots for walks is the Ridge Road that stretches from the Royal Palace to the White Hall.  The Sikkimese style pergola inside the Ridge Park is an ideal place to sit and take in the delicious flavors of nature especially during the cherry blossom season.    

In the vicinity is the Flower Show Complex where floricultural exhibitions are organized throughout the year.  The prided orchids of Sikkim, seasonal flowers and bansai are placed for display.  

Further down, near Zero Point is the Directorate of Handlooms & Handicrafts.  Set up to promote local arts and handicrafts, it is the place to catch up with the souvenir hunting.  You can also get up close with the craftsmen in the process of weaving, wood carving, doing intricate bamboo work and painting of ethnic Sikkimese designs on carpets, blankets, shawls and mognolia wood tables.  

M.G. Marg is in the heart of Gangtok town and is the center of all commercial activities. It is lined with an assortment of shops, eateries, hotels, cyber cafes, entertainment centers, etc.  The Tourist Information Center is also situated here.    

Lal Bazaar is just a stone's throw away.  One can find a tantalizing combination of sights, sounds and smell.  It comes alive especially on Sundays which is traditionally the 'Haat' or market days.  

On a ridge 7 kilometers away from Gangtok is the Ganesh Tok whence viewers get a bird's eye view of sprawling Gangtok town, especially spectacular in a clear night.  Across the hills Mt. Kanchanjunga and Mt. Sinolchu loom over the horizon.   

A little distance away is Hanuman Tok, at an altitude of 7,200 feet above the sea level.  There is a Hindu temple meticulously maintained by the resident unit of the Indian Army.  Devotees from all over come to offer prayers as there is a popular belief that wishes made here are fulfilled.  

Encapsulating a verdant expanse of 205 hectares is the Himalayan Zoological Park.  This is the natural habitat of the red panda, various species of deer, Himalayan black beer, snow leopard, blue sheep and other endangered animals of the Eastern Himalayas.  The animals are maintained using "Immersion Exhibit Technique" for the first time in India.  

-----*-----